İşletmenin kuruluş aşamaları nelerdir? İşletmenin genel dış çevre faktörleri nelerdir?

İşletmenin kuruluş aşamaları nelerdir? İşletmenin genel dış çevre faktörleri nelerdir? İşletme kurmanın ekonomik, malî, teknik ve hukuki olmak üzere pek çok yönü bulunmakta ve işletmelerin kuruluşu çeşitli aşamalardan geçilerek gerçekleştirilmektedir. İşte detaylar...

haber Merkezi
haber Merkezi Tüm Haberleri

İşletme kurma fikri ile başlayan ve işletmenin kesin olarak kuruluşunun tamamlanmasına kadar süren tüm çalışma ve araştırmalara “işletmenin kuruluş çalışmaları” adı verilmektedir. İşletmenin kuruluş nedenlerine geçmeden önce kuruluş ile ilgili bazı temel kavramların açıklamasını yapmak yerinde olacaktır.

 Yatırım: Yatırım kavramı, iktisatta, ulusal gelirin yeni üretim birimleri (işletmeler) kurmak veya eskiyen birimleri yenilemek için ayrılan kısmı olarak adlandırılır. Girişimci açısından yatırım ise, nakdi sermayenin (para ile ifade edilen sermaye), ayni sermayeye (üretim yapacak makine ve teçhizata) veya iktisadi üretim birimine dönüşmesidir. İşletmeye yatırılan nakdi sermaye, amortisman (kendini geri ödeme) ve karlarla tekrar nakdî sermayeye dönüşerek müteşebbise geri gelecektir.

 Yatırım Projesi: Burada üzerinde durulan anlamıyla yatırım projesi; bir toplumda belirli bir zaman süresi içinde, mal ve hizmetlerin üretimini arttırmak için bazı olanakları yaratma, genişletme ve/veya geliştirmeye yönelik bir öneridir.

 Fizibilite: İşletmenin kuruluşuyla ve yatırımla ilgili çalışmaların önemli bir bölümü “fizibilite” kavramıyla ilişkili olup kavram şu şekilde açıklanabilir: “Kesin yatırım kararı alınmadan önce, yapılması düşünülen yatırımla ilgili ekonomik, teknik ve finansal sorunlara ilişkin bilgilerin sistemli ve analize elverişli bir biçimde toplanmasıdır.”

9.1. İşletmenin Kuruluş Nedenleri
Belli başlı işletme kurma nedenleri şu şekilde sıralanabilir: miras, bağımsız iş yapma isteği, kazanç sağlama isteği, toplumsal itibar sağlamak, başka fırsatların yokluğu, bir düşünce veya misyonu gerçekleştirme isteği205 .

9.1.1. Miras
Bazı bireyler, kendilerinden sonra gelenlere miras olarak mal ve/veya mülk bırakmak yerine hem kendi isimlerini devam ettirecek, hem de çocuklarını iş sahibi yapacak işletmeler bırakmayı tercih ederler206 . İşletmeyi kuran, büyüten ve geliştiren insanlar da emeklerinin boşa gitmesini istememekte, kendinden sonra gelecek olan yakınlarının işletme faaliyetlerini devam ettirmesini istemektedirler207. Birçok girişimcinin iş kurmadaki motivasyonu bu nedendir.

9.1.2. Bağımsız İş Yapma İsteği
Birçok kişinin kendi adına bir işletme kurup çalıştırmak istemesinin önemli nedenlerinden biri, o kişilerin başkasına bağımlı olmadan kendi adlarına çalışmak istemeleridir. Ayrıca, bu istekleri ile beraber, başkalarına hükmederek güç ve nüfuz kazanma isteği de kişilerin işletme kurma eğilimlerini yükseltebilir . Ülkemiz insanları genellikle girişimci ruhlu olarak nitelendirilmektedirler. Hemen herkes kendi işini kurma düşüncesini taşımakta olup, bir gün yaptığı işi öğrenerek kendi işini kurma hayaline sahiptirler. Bunun başkalarının emri altında çalışmak istememe ve bağımsız iş yapma isteği ile ilgisi olduğu söylenebilir.

9.1.3. Kazanç Sağlama İsteği
İşletmenin kuruluş nedenlerinden biri de kazanç sağlama isteğidir. Bu istek, ekonomik faaliyetlerin ortaya çıkarması muhtemel bütün riskleri de yüklenmeye hazır olmak anlamına gelmektir. Bazı durumlarda kişiler ellerinde bulunan sermayeleri başkalarına güvenip veremediklerinden ya da gereği gibi değerlendirileceğinden emin olamadıklarından kendi işletmelerini kurar ve yönetirler209 .

9.1.4. Toplumsal İtibar Sağlamak
İşletme sahipliğinin kişilere sağladığı güç ve nüfuz, işletme sahiplerine büyük bir toplumsal itibar sağlayabilir. Bazı işletmeciler için bu diğer nedenlerden daha önemli olabilir.

9.1.5. Başka Fırsatların Yokluğu
Sermaye sahipleri bazen bu sermayelerini değerlendirecek daha uygun bir seçenek bulamadıkları için veya bazen de ekonomik koşullar ya da başka itici güçlerin sonucunda kendi adlarına bir işletme kurup çalıştırma yoluna giderler.

9.1.6. Bir Düşünce veya Bir Misyonu Gerçekleştirme İsteği
Bazı kişiler düşüncelerini uygulamaya aktarmak veya misyonlarını gerçekleştirebilmek amacıyla işletme kurup çalıştırmayı tercih edebilirler 210.

9.2. İşletmenin Kuruluş Aşamaları
İşletme kurmanın ekonomik, malî, teknik ve hukuki olmak üzere pek çok yönü bulunmakta ve işletmelerin kuruluşu çeşitli aşamalardan geçilerek gerçekleştirilmektedir. Bu aşamalar aşağıdaki şekilde sıralanabilir211 :

 İşletme Kurma Düşüncesi (Proje Fikrinin Doğuşu)

  •  Ön Etüd (Fizibilite Etüdleri)
  •  Ön Proje
  •  Değerlendirme ve Yatırım Kararı
  •  Kesin Proje
  •  Projenin Uygulanması (Yatırım)
  • İşletme (Üretime geçiş aşaması)
  • 9.2.1. İşletme Kurma Düşüncesi
    İşletme kurmanın ilk aşaması, işletmeyi kurmayı tasarlayan kişinin kafasında bu düşüncenin oluşmasıdır. Kişi, yukarıda belirtilen nedenlerden biri, birkaçı veya tamamına dayanarak bir işletme kurma düşüncesine sahip olabilir.

9.2.2. Fizibilite Etüdleri
Girişimcinin kafasında beliren proje fikrinden sonra bu düşüncenin uygulanabilir nitelikte olup olmadığı yapılacak “fizibilite etüdleri” adı verilen çeşitli ön araştırmalar sonucu ortaya çıkacaktır. Fizibilite etüdleri kitabın 10. Bölümünde detaylı biçimde incelenecektir.

9.2.3. Değerlendirme ve Yatırım Kararı
Değerlendirme ve yatırım kararı almada karara temel teşkil eden faktörlerin saptanması ve değerleme yöntemlerinin seçimi büyük önem taşımaktadır. Araştırmaların sonucu olumlu olduğunda ortaya bir yatırım projesi çıkar. Ancak, bir yatırım kararının verilmesinde yalnızca yatırım projesinin varlığı yeterli değildir; en az birkaç alternatif yatırım projesine ve bunlar arasında akılcı bir tercih yapabilme olanağının varlığına ihtiyaç vardır . Hazırlanan birden fazla sayıdaki yatırım projesi arasından; kârlılık, geri ödeme süresi, istihdam yaratma, ulusal gelire katkı, ihracat olanağı sağlama, modern teknolojiyi getirme ve benzeri başka kriterlerde en uygun görüleni seçilip uygulamaya konulmalıdır213 .

9.2.4. Kesin Proje
Yapılan ön proje çalışmaları sonucunda kurulmak istenen işletmenin beklenen karlılığı sağladığı anlaşılırsa, yatırım kararı alınır. Bu aşamada ön proje çalışmalarında yer alan ekonomik, finansal, teknik ve hukuki araştırmalar daha kapsamlı bir şekilde yapılmak üzere tekrarlanır . Kurulacak olan işletmenin yasal yapılanması, teknik açıdan yapılan kesin hesaplamalar, yapılacak inşaatın ayrıntılı kesin hesaplamaları, satın alınacak makinelerin kesin üretim kapasiteleri, teknolojik özellikleri ve maliyetleri, yatırım tutarı, proje kapasitesi, finansal olanak ve kaynaklar vb. gibi konular üzerinde yapılan çalışmalarla proje sona erdirilir. Kesin proje aşamasında, projenin uygulanması aşamasına geçilip geçilmeyeceğine karar verilir215 .

Şekil 15: İşletmenin Kuruluş Aşamaları

9.2.5. Projenin Uygulanması
İşletmenin kurulması ve faaliyete geçmesi ile ilgili tüm planlanan çalışmaların başlatıldığı aşama olup, gerekli yasal işlemler ve izinler alınarak, yatırım fiziksel olarak gerçekleştirilir . Bu aşamada, proje ve mühendislik tasarımları, görüşmeler ve sözleşmeler, inşaat, eğitim ve tesisin işletmeye alınması gibi işlemler de yer alabilmektedir217 .

9.2.6. Üretime Geçiş
Kuruluşunu tamamlayan işletme hemen tam kapasite ile faaliyete geçmez. Üretimin, önceden plânladığı gibi gerçekleşip gerçekleşemeyeceği kesinlikle denenmelidir. Deneme üretimi ile ayrıca üretilen mal ve hizmetler tüketicinin eline geçmeden bir denetimden geçirilmeli ve kalitelerinin beklenen düzeyde olup olmadığı saptanmalıdır. Aksi halde, piyasaya istenmeyen kalitede mal ve hizmet sunan bir işletme, açıldığı gibi kapanabilir. İşletmenin deneme üretiminin bitişi ile birlikte kuruluş aşaması tamamlanır ve üretime başlanmış olur . Bazı girişim türlerinde bu aşama geçilebilir ya da işletme faaliyete geçtikten sonra, işleme geçildiğinde deneme niteliği taşıyan denetim ve düzeltmeler de yapılabilmektedir219 .

9.3. Kuruluş Yeri Seçimini Etkileyen Faktörler
Kuruluş yerinin seçimi, işletmelerin kuruluş çalışmaları sırasında önemle üzerinde durulması gereken konulardan biri olup, “işletmenin faaliyette bulunduğu yer” anlamına gelir. Kurulacak işletme büyüklüğü belirlendikten sonra yapılacak işlerin başında işletmenin kuruluş yeri seçimi gelmektedir220 .

Kuruluş yerinin seçiminde özenli ve dikkatli olunmazsa, başlangıçta iyi olan bir yerin değişen koşullar nedeniyle elverişsiz bir duruma gelmesi olasıdır. İşletme yanlış yerde kurulduğunda, piyasa ekonomisinde rekabet bakımından zayıf kalır. Ayrıca işletme ömrü boyunca gereksiz harcamalara yol açar ve bu nedenle yatırımın karlılığını yeterince sağlayamaz. Bu da makro düzeyde, ulusal kaynakların yanlış kullanımı anlamına gelir. Dolayısıyla kuruluş yerinin seçiminde aşağıda belirtilecek olan kavram ve faktörler iyi anlaşılmalıdır221.

En uygun kuruluş yeri olarak da adlandırılan “optimal kuruluş yeri”; işletme amaçlarının en iyi biçimde gerçekleştirilebileceği yer” olarak, ya da, sanayi işletmesi açısından; “malların üretim maliyetleri, tüketim maliyetleri ve işletmenin gelişme olanakları bakımından en ekonomik olan yer” şeklinde tanımlanabilmektedir. İşletme için iyi bir kuruluş yeri seçildiğinde, üretim faktörlerinin istenilen nitelikte, uygun fiyatla ve sürekli olarak tedarik edilebileceği; kaliteli ve ekonomik olarak üretim yapılabileceği, mamullerin pazarlara ekonomik olarak ulaştırılabileceği ve nihayet gerek üretim, gerekse tüketim açısından olanaklarının bulunabileceği bir yer olmalıdır 222.

Herhangi bir işletme ya da fabrikanın kuruluş yerinin seçiminde genel olarak üç ayrı aşama vardır:

a. Kuruluş bölgesi seçimi

b. Kuruluş yöresinin (il, ilçe) seçimi

c. Kuruluş noktasının (işletmenin şehrin hangi noktasında kurulacağının) seçimi

9.3.1. Bölge Seçimini Etkileyen Faktörler
Kuruluş bölgesinin seçimiyle ilgili olan başlıca faktörler aşağıdaki gibi beş grupta toplanabilirler:

Pazara Yakınlık

Pazara yani tüketiciye yakınlık, işletmenin kuruluş yeri seçiminde önemli faktörlerden biridir. Bu faktör özellikle ulaştırma sisteminin yetersizliği ve taşıma maliyetlerinin yüksek olduğu durumlarda daha da önem kazanmaktadır. Küçük ve orta ölçekli işletmelerin (küçük bir pazar alanı için faaliyet gösteren işletmelerin) kuruluş yerlerinin pazara dönük olacağı söylenebilir. Tüm ülkeye mal arz eden işletmeler ise, pazara yakınlık avantajından yararlanmak için ya çeşitli yerlerde şubeler açabilirler; ya da merkezde üreterek dağıtım için bölge depoları veya satış şubeleri kurma yoluna gidebilirler.

İşletmenin kuruluş yerini pazar sahasına çekebilecek olan faktörler arasında; işletmenin türü, üretilen malın türü ve taşıma maliyeti yüksek olan hammadde kullanılması sayılabilir. Hizmet işletmeleri ile toptan ve özellikle perakende satış yapan ticaret işletmeleri; çabuk bozulan mal üreten işletmeler, genellikle pazara yönelik kuruluş yerlerinde kurulurlar 223.

Hammadde, Enerji, İklim ve Su

Hammadde ve diğer yardımcı maddeler; sürekli tedarik imkanı sağlama, kalite, fiyat ve lojistik maliyetleri gibi nedenlerle işletmelerin kuruluş yerini seçiminde çok önemli yer tutarlar. Bazı hammaddeler mamul hale geldiğinde ağırlığı azalır; bazıları çabuk bozulma ve çürüme vb. sebeplerle uzak yerlere taşınamazlar. Böyle hammaddeler kullanan işletmeler kaynağa yakın yerlerde kurulurlar. Bunlara örnek olarak; balık konserve fabrikalarını verebiliriz. Günümüzde, ulaştırma sistemlerinin gelişmesi ve sentetik hammaddelerin doğal hammaddeler yerine kullanılmasıyla kuruluş yeri artık hammaddeye ve diğer yardımcı maddelere daha az bağımlı hale gelmiştir 224.

Enerji faktörü de, sanayi işletmeleri için son derece önemli olmakla birlikte, artık daha kolay taşınabilmesi, hatta çeşitli ülkelerarasında daha kolay nakledilebilmesi, kuruluş yerinin enerjiye bağımlılığını oldukça azaltmıştır. İklim şartları bazı hallerde (örneğin; personelin çalışma gücü ve sağlığı yönünden) işletme için önemli olabilmektedir; bunlar bazı maliyetlere katlanıp tedbirler alınarak atlatılabilmektedir. Su ise, bazı sanayi kolları için kuruluş yeri seçimi için çok önemli olmaktadır. Örneğin; demir-çelik sanayisinde üretim sürecinde su soğutma aracı olarak kullanılmaktadır.

İşgücü

İşgücü sağlama imkanları işletmeler için kuruluş yerinin seçiminde önemli bir faktördür. Emeğe dayalı teknolojiyi seçen işletmeler yeterli sayıda kalifiye işgücünü kolayca tedarik edebilecekleri bölgelere yönelirler. Köylerden şehirlere göç, büyük şehirlerdeki işgücü arzını arttırır. Ayrıca buralarda bulunan fabrikalar da işgücünü şehirlere çeken bir faktör olmaktadırlar. Dolayısıyla, işgücü arzı ile işletme kuruluş yeri karşılıklı olarak birbirlerini etkilemektedirler.

İstenilen işgücünü tedarik etme imkanlarına ek olarak işgücünün maliyeti ve verimliliği de önemlidir. Genel olarak, kalifiye işgücü yüksek maliyetlidir, ama verimliliğinin yüksekliği nedeniyle birim üretim maliyeti düşer; dolayısıyla bu durum işletme için daha avantajlı olur. Kalifiye işgücünün fazla ihtiyaç duyulduğu sektöre cam işleme sektörü örnek verilebilir 225.

Taşıma

Ulaştırma maliyetleri ve ulaşım imkânlarını kuruluş yeri seçiminde ilk sıralarda gözönünde bulunduran işletmeler de bulunmaktadır. Limanlar, demiryolu ve karayolu yakınları vb. gibi yerler sırf ulaşım olanakları ve taşıma kolaylığı nedeniyle pek çok işletme için kuruluş yeri seçiminde ön planda olur.

Devletin Teşvik ve Sınırlamaları

Devlet organları, her ülkede işletmelerin kuruluş yeri seçimine doğrudan veya dolaylı yollardan etki ederler. Merkezi devlet organları (Bilim, Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı vb.) ile özellikle yerel idare yöneticileri halkın çıkarlarını gözetmek, şehri veya çevreyi korumak ve güzelleştirmek, sanayi ve ticareti teşvik etmek amaçlarıyla teşvik, sınırlandırma veya yasaklama yapabilir. Buna istinaden, belirli yerlerde işletme kurulması zorlaştırılabilir ya da kamu yararı için gerekli görülürse tamamen yasaklanabilir. İşletmelere düşük ücretle veya hiç ücret almadan arsa verme, alt yapı tesislerini kurma, belediye vergi ve harçlarında kolaylıklar sağlama, yatırım indirimi (belirli geri kalmış bölgelerde kurulan işletmeler için), gümrük indirimi veya muafiyeti, teşvik kredisi vb. imkanlar sağlama, organize sanayi bölgeleri (OSB’ler) ve sanayi siteleri kurma gibi teşvikler de uygulanabilir226 . Bunların hepsi kuruluş yeri seçiminde önemli faktörlerdir.

9.3.2. Kuruluş Yöre ve Noktasını Etkileyen Faktörler
Bir işletmenin veya fabrikanın kuruluş yeri bölge olarak seçildikten sonra, bu bölge içinde çeşitli il ve ilçe aday kuruluş yerleri olarak belirlenir. Bu aday yöreler arasında toplam maliyetleri minimize eden yöre optimal kuruluş yeri olarak seçilir. Daha sonra, örnek olarak belirli bir yörede bulunan E şehri seçilmekle beraber, şehrin hangi kısmının, hangi arsa veya arazisinin en uygun olduğu kararlaştırılır. Bu yere, işletmecilikte “kuruluş noktası (konumluk yeri)” adı verilir. Ancak, bazen bölge üzerinde durmaksızın doğrudan yöre ve nokta seçimine geçilir 227.

Geniş anlamda kuruluş yöresi ve noktası seçimini etkileyen faktörler daha çok teknik düzeyde olmakla beraber bunların başlıcaları şunlardır: İşgücü, hammadde ve enerji, su kaynaklarına yakınlık, alt yapı durumu, ulaşım tesis ve maliyetleri, arsa yapısı ve genişletme imkanları, belediye hizmetleri, nüfus yapısı, ücret düzeyi, arazi, inşaat, giyim, gıda fiyat düzeyleri, eğitim ve meslek durumu, mahalli vergiler ve harçlar228 . Örneğin; işletme genç işgücünün daha verimli çalışabileceği bir iş yapıyorsa nüfus yapısına bakacak ve gençlerin ağırlıkta olduğu yerler kuruluş yeri için tercih sebebi olacaktır.

Bölüm Özeti
Bir işletme kurulurken süreç ilk önce fikirle başlar. İşletme kurma fikri çeşitli sebeplere dayanmaktadır. Bu fikre sahip kişi, kişiler ya da kurumlar bu sebeplerin sadece birine sahip olabilecekleri gibi; birkaçına da sahip olabilirler. Daha sonra süreçte çeşitli aşamalar bulunur ve bunlar tamamlanınca ancak fikrin de uygun ve yapılabilir nitelikte olmasıyla uygulamaya geçilir. Bu süreç içerisinde kuruluş yerinin seçimi, ön projenin hazırlanması, çeşitli etüdlerin yapılması gibi çeşitli aşamalar vardır. Bunlar çok kapsamlı aşamalardır ve birçok araştırma gerektirir.

01 Ara 2021 - 16:22 - Gündem


göndermek için kutuyu işaretleyin

Yorum yazarak Popüler Ekonomi Topluluk Kuralları’nı kabul etmiş bulunuyor ve yorumunuzla ilgili doğrudan veya dolaylı tüm sorumluluğu tek başınıza üstleniyorsunuz. Yazılan yorumlardan Popüler Ekonomi hiçbir şekilde sorumlu tutulamaz.

Haber ajansları tarafından servis edilen tüm haberler Popüler Ekonomi editörlerinin hiçbir editöryel müdahalesi olmadan, ajans kanallarından geldiği şekliyle yayınlanmaktadır. Sitemize ajanslar üzerinden aktarılan haberlerin hukuki muhatabı Popüler Ekonomi değil haberi geçen ajanstır.